Mapanos na Ginatan An Satuyang Tataramon

Ni Jimple Borlagdan

Domingong aga na sana baga an reparo kong oras para sa Bikol. Apisar kan mga misa sa simbahan, itawan man ki halipot na oras sa radio an sadiring tataramon. Sa kadaklan dulo na sa mga kaakian, nagpupuon na ining maging garong bisita sa sarong museo. Sarong pagirumdom na sana na igwa palan kitang pagkanitawo o kultura na satuya palan. Ugaring, iyo ngani an, sa kadaklan na tawo, an pagmating ini garo maka-ilang na, garo taplis na sa presente tang sinublian na mentalidad buda pagtubod kun ano kita: mga Pinoy.
An Pinoy.
An mga kantang bikolnon, Pantomina, Buskay, Duman sa Samuya, Kudot-kudutan, minaburutwa baga hali sa kun sain na baul, dangan pigpapatugtog. Dai ko sierto kun dara sana kan konsensiya kan istasyon para sa katotoohan o sa obligasyon sa mga may edad na, na sa panahon ninda iyo an nangongorog na mga kansiyon. Sa halipot na panahon, natatawan kitang namit kan bulawan na agi-agi kan sadiri tang pagka-Bikolano. Maray na an kaysa dai, sabi ngani. Pero makahadit na sa siring man kaining paagi, an pagpatugtog kan mga ini sa aldaw na sana kan Domingo—an aldaw na reserbado sa mga kagurangan na nagpapatuwal-tuwal na sana kan saindang mga liya-liya, an minatao man ki kababaan ki estado sa mga kantang ini sa mga kaakian: an muya kan mga gurang, dai na ninda titingkugon; an mga muya kan gurang luma na, baduy, uncool, buda iba pa. Digdi man, malinaw tang mahihiling kun ano an importante sa media sa paagi kan mga oras na pigtatawan nindang atensiyon. Importante an mga oras kun sain su mga grupo ki tawo na makusog minabahog sa komersiyo o an mga kaakian buda su bako pa gayong gurang, minadangog o minahiling sainda. Sierto akong bako ining Domingo. Kun Pantomina an yaon sa radio pag Domingo, mga lumang pelikula naman an nasa telebisyon. Mga standard programming ini kumbaga. Nakaugalian nang nilumaan. Garo man iyan su pagsuso ki mga tirigsikan sa mga cultural shows ngani sana maapod na kultural, an pagkaykay kan mga agi-agi kuno kan sarong banwa ngani sana makamukna ki festival. Gabos sagin-sagin, gabos basang-basang. Siring kaini pigmamaanan kan presente an satong pagkanitawo. Ngani sana igwa; pwede na an.

Continue Reading>>>

Advertisements

Lubuagan Bicol version?

Lubuagan is a fourth class municipality in the Province of Kalinga in the Cordillera Region. The lingua franca in the municipality is “Lubuagan” just like Bikol for the Bicolanos. According to studies, school drop out rate in the municipality is high and one reason for this is the medium of instruction which is Filipino and English. Sabi, nasusupog daa an mga estudyante lalo na kung dai nakakasimbag kaya dai na lang naglalaog sa klase.

In an attempt to save the Libuagan dialect as well help in the education of the people, the Summer Institute for Language (SIL) International, in coordination with the Department of Education, instituted the Lubuagan Kalinga First Language Component (FLC). Under this project, the elementary students were primarily taught in the Lubuagan dialect and not in English nor Filipino which is the medium of instruction under current educational system. English and Filipino remained though but only as mere subjects and apart from the medium of instruction, nothing has been changed in the curriculum as mandated by the Department of Education. The rationale for this is the idea that when students learn to read and write in their mother tongue before learning to read and write in a second or third language, they progress more quickly both in literacy skills and in second language acquisition.

In 2001, a test was instituted and it was revealed that the students under the FLC performed better than those which were not included in the program. They scored 54.32% in Filipino and 54.65% in English as opposed to 35.08% and 36.63%, respectively, of the non-FLC students. In 2007, according to the eskwelahan.net, “Lubuagan District Grade 3 students ranked number 1 in the Kalinga Division on the 2006 NAT Grade 3 Reading Test, scoring 15-25% higher than all other Kalinga Division districts in the English and Filipino reading tests.” The explanation for this, the Kalinga Schools District Superintendent said, is the multi-lingual language program of the FLC project.

Kun sabagay, paano kaya talaga maituturo sa mga estudyante ano an importansiya kan pagbasa nin English o kaya Filipino/Tagalog kun dai ninda naiintindihan an saindang binabsa? O kaya paano ninda maaapresyar an matematika kun dai ninda maintindihan an “1”, an “plus”, an “equals” asin an “2”? Pero kun sabihon na an “saro dagdagan ki saro an resulta duwa”, mas makaskas ninda iyan na masasabutan asin maaapresiyar.

The FLC project is indeed interesting. Sana igwa man kaan na proyekto digdi sa Bicol. An problema masyadong dakula an colonial influence sa sistema kan edukasyon digdi sa Pilipinas. Mala ta grabe an emphasis sa English. Is this in preparation for developing more Filipino domestic helpers and caregivers in the future? It seems so. Mala ta may mga huring-huding hale sa Malakanyang na arog daa kaiyan an thrust considering na an mga OFWs an nakapagsalbar sa satuyang ekonomiya dahil sa influx kan dolyar. Kun totoo an huring-huding na yan, sarong makamurumundo na realidad na an gobyerno ta mismo an nagpapababa kan moralidad asin statura kan mga Pilipino.

An Lenguaheng Bikolnon

While writing the piece “US Political Cleavages: When Sex and Race Collide” for my politechwatch blog, I remember the two presidential aspirants from the Democratic Party, Hillary Clinton and Barack Ubama. Si Ubama, nagtaram pa ki Kastila para ilusyunan an mga Latino. Garo baga si Mig Zubiri na taga Mindanao pero nagtaram ki Bicol sa pagklamar na an saiyang ina, taga Tercer Distrito kan Albay. Siring man, si Clinton (agom ni dating presidente Bill Clinton) nagkaon man ki tacos, sarong pagkaon na partikular sa mga taga South America siring kan pagiging partikular kan maluto (cooked rice) sa mga Pilipino. Habang sinusurat ko an artikulo, naisip ko: Magtaram man kaya ki Bikol si Ubama o kaya magkaon man ki maluto si Clinton na an panira Bicol Express? O kaya, maluto buda natuk ki niyog? Siguro kun ma-Bicol si Ubama, an hapot: Arin na Bicol?

Let’s talk first about rice. I remember a decade ago, the Bicol University Graduate School Student Board under the presidency of Prof. Alex De Guzman published “The Forum” with a cute caricature drawn by Jun Belgica. The caricature appears like a cross section of a geographical terrain that runs from flat and sloping to a plateu. In the flat terrain, there is a man calling rice as “maluto”. In the slope, there is another man calling rice as “omay” and at the top of the plateu there is a nipa hut with a woman calling rice as “omuy”.

Gusto ko kutang kumentaryuhan su karikatura pero sa simpleng pag-analisar, medyo may katotohanan man. Sa Legazpi kaya, kun magsapna ka ki bagas, pag naluto na an apod “maluto”. Pero mga tres kilometros lang, pag-abot mo sa Daraga, an ngaran na “omay”. Pagsakay mo sa jeep pasiring sa kabubuldan kan Camalig, Guinobatan saka Ligao, an ngaran na “omuy”. Pagpasyar mo sa Rinconada, an apod na kaan, “Kanon”. Mag-bus ka ki pirang oras, Sa Cam. Norte, “kanin” na.

A bit surprising if one is not aware that there are at least twenty Bikol dialects in the region. Halos kada munisipyo o distrito me sadiring tataramon. I was introduced to this, and was shocked, during my first day sa BU High. Upon enterring the classroom, somebody offered me a chair and said, “sala na”. I looked at the chair and saw nothing un-natural with it so I wondered what could be the chair’s mistake. Ito palan, an “sala” sa Daragueno, “tukaw” sa Legazpi. Siring man, sa Sorsogon “ingkod”.

But worthy to note, an “maluto” sa Legazpi, “maluto” man sa Naga asin an “tukaw” sa Legazpi, “tukaw” man sa Naga. An pagkakaiba lang, paghale kan bunay sa Legazpi, pagbaba sa Naga, sugok na.

I haven’t heard any authority discuss this intricacy. Siguro dahil didiit lang ang mga espesyalista sa lenguaheng Bikolnon. But my theory is that the topography of the region has something to do with it. For instance, if we are going to plot the dialects in a map, we can see that they are located in communities that are once tightly knit. Then if we overlay these plots with the old map of the region, we will be able to note that these communities are almost isolated. A very good example is Rinconada and, in a way, a greater part of the third district of Albay. We can also take Catanduanes and Sorsogon as examples. Thus, it can be concluded that the caricature of Jun Belgica is, in a way, correct. But this conclusion doesn’t mean na pag “omay” an apod mo sa “maluto” taga-bulod ka na. O kaya pag “kanon” harani ka na sa Manila.

Question: What can be the explanation for the almost similar Nagaueno and Legazpeno dialects?

Going back to the map discussion, the answer could be “transportation and communication”. We can hypothesize that during the development of the dialects, Naga and Legazpi has close contacts with each other. Entonces, pinagrani kan trasportasyon asin komunikasyon an Naga asin Legazpi. Ini an dahilan kun nata sabay na na-develop an mga tataramon sa mga siyudad na nasambit samantalang separado man an development sa mga lugar arog kan Rinconada asin Sorsogon.

An pagkakaiba lang, mas namantinir kan Naga an pagiging “original Bicol”. An dahilan, medyo “isolated” siya kumpara sa Legazpi. Kun mahihiling sa mapa, mas sentro an Legazpi kaya ini an dumanan kan mga taga-ibang lugar sa Bicol. Sunod kaan, me piyer an Legazpi kaya mas exposed siya sa ibang “elemento”. Puwede nganing sabihon na an Legazpi, sarong “melting pot” o lugar kun sain maski sisay, maski ano, nagkakatiripunan. Ikatulo, mas na-re-enforce kan Naga an tataramon niya dahil sa mga kataraning niyang banwaan arog kan Canaman, saro man sa mga haloy ng banwaan sa Bicol. Puwede na man sigurong idagdag an relihiyon na nag-re-enforcir sa pagpreserbar kan Lenguahe lalo na kan ginibo ng Bicol an mga misa.

Minsan, may mga nakakabisto akong Bicolano sa mga lugar na nadudumanan ko maging sa Pilipinas o sa luwas. Nakikidebate sinda na an standard Bicol daa iyo an Bicol Naga. This I opposed. An original na Bicol iyo an Bicol Naga pero an standard Bicol, iyo an Bicol Legazpi. Ini dahil sa “adulterated” na an Bicol Legazpi kan iba-ibang dialectong Bicolano. Gustong sabihon, mas dakul na an nagagamit kan Bicol Legazpi.

O siguro, dai man dapat ini pag-debatehan. Ini dahil base sa obserbasyon ni Tito Valiente, Bicol Naga has become a failing language — meaning, it is not anymore the “communication for initial contact” but Tagalog or Filipino. Ikaduwa, nagiging adulterated na man an Bicol Naga dahil ginuguyod na kani an mga Bicolano sa iba-ibang lugar. Arog sa pinag-agihan asin pinag-aagihan kan Legazpi. An worry nga lang, baka mawara na padagos an orihinal na Bicol.

But looking at things half empty and half full, puwedeng sabihon na an pagbabago kan lenguahe o kultura kan sarong kumunidad sarong indikasyon kan pag-asenso o pag-ruro. Siyempre sa pag-ruro, yaon an diit-diit na pagkawara kan orihinal na lenguahe. Sa lente man kan pag-asenso, puwedeng sabihon na nag-aangat na an estado kan rehiyon. Sarong ehemplo diyan an transportasyon na nagpaparani kan rehiyong Bicol sa Manila. Dati kaya masyadong harayo an Manila sa Bicol. Mala ta kun nasa Manila ka an sinasabi “Patay kang bata ka!”, pag-abot sa Bicol, nagiging “Gadan kang gurang ka!” Pero ngonyan, dahil sa text, simple na lang: Wer na u, dito na me!