Tigsík

When television was still a fortune, Bicolano families used to gather around a transistor radio weeknights and listen to Zimatar and his adventures. In Albay, the ritual would usually start at six o’ clock to listen also to the “rawit-dawit” and “tigsik” . The ritual died, though, not because Zimatar finally defeated Eng-eng but because of the invasion of the idiot box. Lalo na kung si FPJ ang palabas.

The death of the ritual also symbolized the “fading away” of “rawit-dawit” and “tigsik” particularly in Albay. From regular weeknights airing, these original Bikolano literary arts were moved to Sunday nights, then they were inserted in Harana, and were fully phased out.

Makamurumundo. But opposing change is like fighting the roaring water. Garo man sana an su pagbugtak ki Nabua Dam sa Baao na magpapalubog sa banwa na pinaghalean ni Jorge Barlin.

An mas makamurumundo, halos bibihira na an tatao  mag-tigsik, an pinaka-simpleng literatury art kan mga Bikolano. Maski ngani maghapot ka kun ano an gustong sabihon kan tataramon na tigsik, siguradong madidipisilan ka sa pag-hanap kan makakasimbag na tama. Garo ka man sana kaan ang-hanap ki dagom sa ginapas na paroy.

Pero ano talaga an tigsik?

Sabi kan nagkakapirang propesor sa literatura, saro yan na “drinking verse”, a “toast” which usually starts with the words “I drink to…”.

An komento ko lang sa deskripsiyon na ini, medyo hababaw. Tigsik is more than a toast. It usually consists of four mono-rhyming lines having eight or twelve syllables per line. The rule on the count of the syllables, though, is not strict but the rhyming is. Toasts do not have rules on rhyme, etc. Tigsik has. Hiling ko ngani, puwede siyang ikumpara sa Japanese “Haiku”. Or, most appropriately, tigsik is a form of art that is in between a European/English toast and a Japanese Haiku.

Kaya lang, ano pa kaya an magiging sirbi makua ta man an tamang depinisyon kun mawawara man sana an arte? Sa totoo lang, bibihira na sana an tatao mag-tigsik. Pero sige-sige pa an irinuman. Katunayan, me kasabay pang videoke. 🙂

Advertisements

An Lenguaheng Bikolnon

While writing the piece “US Political Cleavages: When Sex and Race Collide” for my politechwatch blog, I remember the two presidential aspirants from the Democratic Party, Hillary Clinton and Barack Ubama. Si Ubama, nagtaram pa ki Kastila para ilusyunan an mga Latino. Garo baga si Mig Zubiri na taga Mindanao pero nagtaram ki Bicol sa pagklamar na an saiyang ina, taga Tercer Distrito kan Albay. Siring man, si Clinton (agom ni dating presidente Bill Clinton) nagkaon man ki tacos, sarong pagkaon na partikular sa mga taga South America siring kan pagiging partikular kan maluto (cooked rice) sa mga Pilipino. Habang sinusurat ko an artikulo, naisip ko: Magtaram man kaya ki Bikol si Ubama o kaya magkaon man ki maluto si Clinton na an panira Bicol Express? O kaya, maluto buda natuk ki niyog? Siguro kun ma-Bicol si Ubama, an hapot: Arin na Bicol?

Let’s talk first about rice. I remember a decade ago, the Bicol University Graduate School Student Board under the presidency of Prof. Alex De Guzman published “The Forum” with a cute caricature drawn by Jun Belgica. The caricature appears like a cross section of a geographical terrain that runs from flat and sloping to a plateu. In the flat terrain, there is a man calling rice as “maluto”. In the slope, there is another man calling rice as “omay” and at the top of the plateu there is a nipa hut with a woman calling rice as “omuy”.

Gusto ko kutang kumentaryuhan su karikatura pero sa simpleng pag-analisar, medyo may katotohanan man. Sa Legazpi kaya, kun magsapna ka ki bagas, pag naluto na an apod “maluto”. Pero mga tres kilometros lang, pag-abot mo sa Daraga, an ngaran na “omay”. Pagsakay mo sa jeep pasiring sa kabubuldan kan Camalig, Guinobatan saka Ligao, an ngaran na “omuy”. Pagpasyar mo sa Rinconada, an apod na kaan, “Kanon”. Mag-bus ka ki pirang oras, Sa Cam. Norte, “kanin” na.

A bit surprising if one is not aware that there are at least twenty Bikol dialects in the region. Halos kada munisipyo o distrito me sadiring tataramon. I was introduced to this, and was shocked, during my first day sa BU High. Upon enterring the classroom, somebody offered me a chair and said, “sala na”. I looked at the chair and saw nothing un-natural with it so I wondered what could be the chair’s mistake. Ito palan, an “sala” sa Daragueno, “tukaw” sa Legazpi. Siring man, sa Sorsogon “ingkod”.

But worthy to note, an “maluto” sa Legazpi, “maluto” man sa Naga asin an “tukaw” sa Legazpi, “tukaw” man sa Naga. An pagkakaiba lang, paghale kan bunay sa Legazpi, pagbaba sa Naga, sugok na.

I haven’t heard any authority discuss this intricacy. Siguro dahil didiit lang ang mga espesyalista sa lenguaheng Bikolnon. But my theory is that the topography of the region has something to do with it. For instance, if we are going to plot the dialects in a map, we can see that they are located in communities that are once tightly knit. Then if we overlay these plots with the old map of the region, we will be able to note that these communities are almost isolated. A very good example is Rinconada and, in a way, a greater part of the third district of Albay. We can also take Catanduanes and Sorsogon as examples. Thus, it can be concluded that the caricature of Jun Belgica is, in a way, correct. But this conclusion doesn’t mean na pag “omay” an apod mo sa “maluto” taga-bulod ka na. O kaya pag “kanon” harani ka na sa Manila.

Question: What can be the explanation for the almost similar Nagaueno and Legazpeno dialects?

Going back to the map discussion, the answer could be “transportation and communication”. We can hypothesize that during the development of the dialects, Naga and Legazpi has close contacts with each other. Entonces, pinagrani kan trasportasyon asin komunikasyon an Naga asin Legazpi. Ini an dahilan kun nata sabay na na-develop an mga tataramon sa mga siyudad na nasambit samantalang separado man an development sa mga lugar arog kan Rinconada asin Sorsogon.

An pagkakaiba lang, mas namantinir kan Naga an pagiging “original Bicol”. An dahilan, medyo “isolated” siya kumpara sa Legazpi. Kun mahihiling sa mapa, mas sentro an Legazpi kaya ini an dumanan kan mga taga-ibang lugar sa Bicol. Sunod kaan, me piyer an Legazpi kaya mas exposed siya sa ibang “elemento”. Puwede nganing sabihon na an Legazpi, sarong “melting pot” o lugar kun sain maski sisay, maski ano, nagkakatiripunan. Ikatulo, mas na-re-enforce kan Naga an tataramon niya dahil sa mga kataraning niyang banwaan arog kan Canaman, saro man sa mga haloy ng banwaan sa Bicol. Puwede na man sigurong idagdag an relihiyon na nag-re-enforcir sa pagpreserbar kan Lenguahe lalo na kan ginibo ng Bicol an mga misa.

Minsan, may mga nakakabisto akong Bicolano sa mga lugar na nadudumanan ko maging sa Pilipinas o sa luwas. Nakikidebate sinda na an standard Bicol daa iyo an Bicol Naga. This I opposed. An original na Bicol iyo an Bicol Naga pero an standard Bicol, iyo an Bicol Legazpi. Ini dahil sa “adulterated” na an Bicol Legazpi kan iba-ibang dialectong Bicolano. Gustong sabihon, mas dakul na an nagagamit kan Bicol Legazpi.

O siguro, dai man dapat ini pag-debatehan. Ini dahil base sa obserbasyon ni Tito Valiente, Bicol Naga has become a failing language — meaning, it is not anymore the “communication for initial contact” but Tagalog or Filipino. Ikaduwa, nagiging adulterated na man an Bicol Naga dahil ginuguyod na kani an mga Bicolano sa iba-ibang lugar. Arog sa pinag-agihan asin pinag-aagihan kan Legazpi. An worry nga lang, baka mawara na padagos an orihinal na Bicol.

But looking at things half empty and half full, puwedeng sabihon na an pagbabago kan lenguahe o kultura kan sarong kumunidad sarong indikasyon kan pag-asenso o pag-ruro. Siyempre sa pag-ruro, yaon an diit-diit na pagkawara kan orihinal na lenguahe. Sa lente man kan pag-asenso, puwedeng sabihon na nag-aangat na an estado kan rehiyon. Sarong ehemplo diyan an transportasyon na nagpaparani kan rehiyong Bicol sa Manila. Dati kaya masyadong harayo an Manila sa Bicol. Mala ta kun nasa Manila ka an sinasabi “Patay kang bata ka!”, pag-abot sa Bicol, nagiging “Gadan kang gurang ka!” Pero ngonyan, dahil sa text, simple na lang: Wer na u, dito na me!